Bazı yaşantılar zihinde “geçmişte kalmaz”; beden ve zihin hâlâ olmuş gibi tepki verir. Travmadan sonra bir süre zorlanmak doğaldır. Ancak belirtiler uzadığında ve yaşamı daralttığında, bu tablo TSSB çerçevesinde değerlendirilir.
TSSB Nedir?
TSSB; kişinin hayatı tehdit eden, ağır yaralanma riski içeren veya cinsel şiddet gibi travmatik bir olaya maruz kalmasının ardından, olayın etkisinin tekrar yaşantılanması, kaçınma, olumsuz düşünce-duygu değişimleri ve aşırı tetikte olma ile sürmesiyle karakterizedir.
TSSB ne zaman düşünülür?
TSSB değerlendirmesinde şu çerçeve önemlidir:
A) Travmaya maruziyet:
- Travmayı yaşama, tanık olma, yakınının başına geldiğini öğrenme veya mesleki biçimde travmanın ayrıntılarına tekrarlayıcı maruziyet.
B–E) 4 belirti kümesi:
- Yeniden yaşantılama (intrüzyon): istemsiz anılar, kabuslar, flashback, tetikleyicilerle yoğun sıkıntı.
- Kaçınma: olayı hatırlatan düşünce/duygu veya yer/insan/konuşmadan kaçma.
- Olumsuz düşünce ve duygularda değişim: suçluluk/utanç, dünya-tehlikeli/ben-güçsüz inançları, kopukluk, keyif azalması.
- Aşırı uyarılmışlık (tetikte olma): irkilme, huzursuzluk, uyku sorunu, öfke patlamaları, konsantrasyon güçlüğü.
F) Süre: Belirtiler genellikle 1 aydan uzun sürer.
G) Etki: İş, ilişki, sosyal yaşamda belirgin zorlanma yaratır.
H) Dışlama: Madde/ilaç etkisi veya tıbbi bir durumla daha iyi açıklanmaz.
Not: Bazı kişilerde derealizasyon/depersonalizasyon (kendine/çevreye yabancılaşma) daha belirgin olabilir; görüşmede ayrıca değerlendirilir.
Bu belirtiler sizde var mı?
Son haftalarda aşağıdakiler belirginleştiyse değerlendirme faydalı olabilir:
- İstemsiz anılar, kabuslar, sanki yeniden oluyormuş gibi his
- Olayı hatırlatan yer/insan/konuşmalardan kaçınma
- Sürekli tetikte olma, kolay irkilme
- Uyku sorunları, irritabilite/öfke artışı
- Konsantrasyon güçlüğü
- Utanç, suçluluk, “dünya güvensiz” düşünceleri
- İnsanlardan uzaklaşma, kopukluk/yalnızlaşma
TSSB’de zihin nasıl konuşur?
TSSB’de sık duyulan cümleler:
- “Bu benim suçum.”
- “Kimseye güven olmaz.”
- “Bir daha asla güvende hissetmeyeceğim.”
- “Hatırlarsam dağılırım.”
- “Aynısı tekrar olacak.”
Danışmanlık, bu cümleleri “gerçek” gibi hissettiren travma alarmını düzenlemeye yardımcı olur.
TSSB’yi büyüten döngü
Tetikleyici → yoğun beden tepkisi → kaçınma/kaçış → kısa rahatlama → uzun vadede daha fazla tetiklenme.
Kaçınma ilk anda iyi hissettirse de, beynin “tehlike gerçek” diye öğrenmesini sürdürür.
Danışmanlık sürecinde nasıl çalışıyoruz?
Amaç; travma hafızasını güvenli biçimde işlemlemek, tetiklenmeleri azaltmak ve hayatı yeniden genişletmektir.
- Güvenlik ve duygu düzenleme becerileri (beden sakinleştirme, topraklama/grounding)
- Travma sonrası olumsuz inanç ve yorumları ele alma (suçluluk, utanç, tehlike algısı)
- Travmayı hatırlatan uyaranlara kademeli yaklaşım (kaçınmayı azaltma)
- Anıların “şimdi oluyormuş gibi” etkisini azaltmaya yönelik yapılandırılmış çalışmalar
- Nüks önleme: Tetiklenme olduğunda uygulanacak net plan
Süreç nasıl ilerler?
- İlk görüşme: Travma öyküsü, belirtiler, güvenlik ve hedefler netleşir
- Plan: Seans sıklığı + yol haritası belirlenir
- Aktif çalışma: Seans içi uygulamalar + kısa pratikler
- Takip: İlerleme ölçülür, tıkanıklıklar çalışılır
- Tamamlama: Kazanımlar kalıcılaştırılır
Kime uygundur?
- Travma sonrası 1 aydan uzun süredir belirtileri sürenlere
- Kaçınmalar nedeniyle yaşamı daralanlara
- Kabus/flashback/tetiklenme yaşayanlara
- Sürekli tetikte olma ve uyku sorunları olanlara
Ne zaman daha hızlı destek gerekir?
Aşağıdakiler varsa gecikmeden destek alın:
- Kendine zarar verme düşünceleri
- Yoğun dissosiyasyon (kendini/çevreyi gerçek dışı hissetme) ve işlev kaybı
- Alkol/madde ile baş etmeye çalışma
- Şiddetli öfke kontrol güçlüğü
Sık sorulan sorular
Travma yaşayan herkes TSSB olur mu? Hayır. Birçok kişi zamanla toparlar; ancak bazı kişilerde belirtiler kalıcılaşabilir.
TSSB geçer mi? Uygun destekle belirtiler belirgin azalabilir ve yaşam yeniden genişleyebilir.
Bir adım atalım
Travma sonrası belirtiler “tek başına dayanmanız gereken” bir yük değildir. Kısa bir ön görüşme ile tabloyu netleştirip, size uygun yol haritasını oluşturabiliriz.